Inventaris van het archief van de Liturgische Kring

door Klaas-Willem de Jong

1. INLEIDING Beknopt historisch overzicht van de Kring De gegevens over de begintijd van de Liturgische Kring zijn schaars. De eerste notulen in het archief dateren van 1945, toen de Kring al jaren bestond. De oprichting zal vermoedelijk in de laatste maanden van het jaar 1921 hebben plaats gevonden, mogelijk als commissie van de Ethische Vereeniging. Naar een van de initiatiefnemers, de Groninger hoogleraar G. van der Leeuw, later heeft meegedeeld, zou dat in de gerfkamer van de Duinoordkerk zijn gebeurd. Deze kerk was op zich al een teken van liturgische beweging, omdat ze naar Anglicaans model was gebouwd. Dit brengt ons op de naam van H.W. Creutzberg, de eerste predikant van de Duinoordkerk, die hier grote invloed op heeft uitgeoefend. Tot de initiatiefnemers behoorden naast Van der Leeuw en Creutzberg vermoedelijk ook P. Blaauw, J.Ph. Eggink en H.A.C. Snethlage. Zij kenden elkaar uit de sfeer van het ethische blad Bergopwaarts. In de loop van 1922 zouden dan B. ter Haar Romeny, de gebroeders G.T. en H.W. Oberman en M. van Woensel Kooy toegetreden zijn. Naar op basis van de toenmalige verhoudingen mag worden aangenomen, had professor Van der Leeuw van het begin af aan de leiding in handen. De Kring zocht eind 1923 de publiciteit door de uitgave van de eerste in een reeks van ‘Liturgische Handboekjes’: Inleiding. Waarom liturgie? Beginsel en practijk. Tot 1930 zouden er nog zes volgen over onder meer de orde voor de hoofddienst, doop, avondmaal en inzegening van een huwelijk. De verschijning van het Handboek voor den Eeredienst in 1934 laat zien, dat de Kring volwassen geworden is. Haar invloed nam toe, hetgeen ook blijkt uit de oprichting van de Liturgische Vereeniging in 1935. Anders dan de Liturgische Kring, waarvan men slechts op uitnodiging lid kon worden, stond deze open voor iedereen in de Hervormde Kerk die belangstelling had voor liturgische vraagstukken. De Kring probeerde intussen ook door tal van kleine handzame uitgaven haar gedachtegoed te verspreiden. Hiervoor werd de Stichting Adoremus in het leven geroepen. Reactie kon niet uitblijven. O. Noordmans was met zijn Liturgie in 1939 een van de belangrijkste woordvoerders van het verzet tegen de toenemende invloed van de liturgische beweging. Hij had grote bedenkingen bij de wijze waarop het sacrament centraal was komen te staan. Hij plaatste daar tegenover als kenmerk van de reformatorische liturgie de centrale positie van de prediking van het Woord. Van der Leeuw beschreef en verantwoordde daarop zijn positie nog eens uitgebreid in 1940 in zijn studie Liturgiek. Hoewel velen de nodige reserves hadden bij hetgeen de Liturgische Kring en met name Van der Leeuw voorstond, zag de Hervormde synode zich genoodzaakt de liturgie op haar agenda te plaatsen. Een in 1930 ingestelde commissie tot herziening van de liturgische formulieren leidde niet tot resultaten. Datzelfde gold voor een commissie voor de eredienst die de synode in 1941 oprichtte. In 1946 werd ze omgezet in de Raad voor Kerk en E[e]redienst. In deze raad zag men wel kans een nieuw begin te maken, evenals dat na de oorlog op tal van andere terreinen in de Hervormde Kerk gebeurde. De Liturgische Kring kon intussen op meer successen bogen. Kerst 1945 kon het eerste nummer van Kerk en Eeredienst worden begroet, waarin leden van de Liturgische Kring samenwerkten met die van de vrijzinnige kring ‘E[e]redienst’. Voorlopig eind- en hoogtepunt van al deze ontwikkelingen was de verschijning van het Dienstboek voor de Nederlandse Hervormde Kerk in ontwerp in 1955, hoewel de idealen van de Kring in dit compromis slechts in beperkte mate terug te vinden waren. De ontwikkelingen in de voorgaande jaren, met name de soms scherpe discussies over het ambt, hadden de Kring niet geheel onberoerd gelaten. Enkele leden die zich verbonden wisten met het Hilversums Convent hadden afgehaakt. De invloed van de Liturgische Kring als zodanig verminderde. Het Dienstboek gaf weliswaar na een periode zonder activiteiten in 1957 een nieuwe impuls aan haar werk, maar de Kring behoorde niet meer tot de voorhoede. Vier jaar later kwam ze voor de dag met het Rapport over het Dienstboek van de Nederlandse Hervormde Kerk in ontwerp, dat wel interessante alternatieven bood, maar geen nieuwe inzichten. Aanzetten tot vernieuwing kwamen uit een andere hoek, hoewel er personeel soms wel verbindingen lagen met de Kring. De Prof.dr.G. van der Leeuwstichting had intussen de leiding overgenomen. Zij had in januari 1957 het oecumenische, op de Romeinse liturgische traditie geënte, experiment met de zogenaamde ‘Nocturnen’ gestart in de Maranathakerk te Amsterdam. In het verlengde daarvan zag in het voorjaar van 1962 De adem van het jaar – paaskring het daglicht, waarvan het titelblad nog wel vermeldt: ‘samengesteld in overleg met de ‘Liturgische Kring”. Na deze oefening in het proprium kwam in 1968 Proeve van een oecumenisch ordinarium, echter zonder enige verwijzing naar de Kring. Dit is symptomatisch voor de plaats van de Liturgische Kring. Ze was van een trendsetter tot een trendvolger geworden. Ze stelde zich op de hoogte van hetgeen er elders gebeurde, onder meer op synodaal niveau waar in 1966 een vernieuwde commissie dienstboek van start ging, en is zo vooral een belangrijke stimulator geweest voor het liturgisch werken en studeren van haar leden. Nog één punt moet apart genoemd worden, en dat is het tijdschrift Eredienst. In 1968 was een punt gezet achter de uitgave van het Jaarboek voor de Eredienst van de Nederlandse Hervormde Kerk, de opvolger van Kerk en Eredienst. Daarmee verdween het enige protestantse forum voor publicaties op liturgisch gebied. De Liturgische Vereniging had het lidmaatschap van de vereniging inmiddels omgezet in een abonnement op haar Mededelingen, na een jaargang gefuseerd met het Groningse blad Eredienst en onder die naam verder gegaan. Een belangrijk deel van de redactie was óók lid van de Liturgische Kring. Met ingang van 1973 werd het periodiek officieel gevoerd in een samenwerking tussen Liturgische Kring en Raad voor de Eredienst, waarbij de inbreng vanuit de Kring steeds sterk was. In 1985 werd de wacht afgelost door het breder opgezette Eredienstvaardig. Een vertegenwoordiger van de Kring bleef bij dit periodiek betrokken. De Kring heeft zich gedurende haar bestaan met vrijwel alle onderdelen van de liturgie(k) beziggehouden. Aanvankelijk heeft ze voorvragen bestudeerd, als: wat is liturgie, wat is het ambt, enzovoort. Met enige regelmaat keren klassieke onderwerpen als de orde van dienst, de vormgeving van doop en avondmaal, de inrichting van het kerkgebouw en dergelijke terug. De accenten zijn uiteraard sterk afhankelijk van de periode, waarin een onderwerp ter sprake komt. In de na-oorlogse periode vraagt de explosie aan nieuwbouw en restauratie om aandacht. In de afgelopen decennia daarentegen dringt de vraag zich op, wat te doen met monumentale kerkgebouwen in de oude, veelal ontvolkte binnensteden. Een nieuwe impuls aan de studie van tal van onderwerpen geeft de ‘ontdekking’ van de Joodse wortels aan het einde van de jaren zestig. Naast deze verdieping staat ook een verbreding van de thema’s. De relatie van de liturgie tot de secularisatie wordt verkend, tot het geheel van de gemeenteopbouw, de moderne filosofie en de feministische theologie, om maar enkele voorbeelden te noemen. Opvallend is ook de toenemende interesse voor de kerkmuziek, mogelijk mede het gevolg van de verschijning van het Liedboek voor de kerken in 1973. In de jaren negentig komt er bovendien meer ruimte voor de inbreng en toetsing van praktijkervaringen. Het ledental is in de loop der jaren gestaag gegroeid. Het loopt van 5 (1921), via 10 (1934) naar 15 (1941), 21 (1956), 26 (1967), 32 (1978), 34 (1988) en 42 (1998). In het laatstgenoemde jaar zijn echter 13 leden uitdrukkelijk als corresponderend aangemerkt. Dit is in feite de bevestiging van een al veel langer bestaande situatie, waarin sommige leden zelden of nooit op de bijeenkomsten verschenen. De Liturgische Kring heeft overwegend uit predikanten bestaan van Hervormde huize. Een uitzondering hierop vormde de eerste en lange tijd ook enige vrouw van de Kring, M. van Woensel Kooy, die als evangeliste werkzaam was. Na haar overlijden in 1934 duurde het tot 1976 voor(dat) weer een vrouw werd uitgenodigd en toetrad, de (Waalse) predikante C. Rozemond. In dit verband moet ook W.H. van de Pol genoemd worden. Hij was geen predikant en gedurende de jaren van zijn lidmaatschap Anglicaan. Hij bedankte, toen hij in 1940 overging naar de Rooms-Katholieke Kerk. Het was pas in 1987 dat het gezelschap door de uitnodiging van de Oud-Katholiek K. Ouwens weer gemêleerder werd. A.C. Langedijk was zeven jaar later de eerste Gereformeerde. In 1977 had de Kring haar gelederen al open gesteld voor de leden van de toen opgeheven Gereformeerde Werkgroep voor Liturgie, maar daar maakte toen niemand van hen gebruik van. De eerste musicus in de Kring was A.C. Schuurman, die zelfs twee perioden deel van haar uitmaakte (1936-41 – 1953 en 1975 – 1998). Zie voor de samenstelling van de Liturgische Kring ook bijlage B. Creutzbergs Duinoordkerk mag dan de plaats van oprichting zijn geweest, enkele brieven in het Archief Van der Leeuw (zie bijlage B) maken duidelijk dat het zeker niet altijd de plaats van bijeenkomen is geweest. Ook andere leden stelden hun huis open voor samenkomsten van de Kring. Na de oorlog was Utrecht de vergaderplaats. Pas in 1954 (en de daarop volgende herstart in 1957) werd de Kloosterkerk – het kerkgebouw van de Duinoordkerkgemeente na de sloop van haar kerk in 1942 – de plaats van samenkomen, al waren een restauratie of een excursie meer dan eens reden om elkaar elders te ontmoeten. Eerst in het voorjaar 1999 viel het besluit een nieuwe plaats van samenkomst te kiezen: de centraal gelegen Bergkerk in Amersfoort. Het bestuur is slechts langzaam uitgebouwd. In 1936 lezen we voor het eerst van het bestaan van een secretaris. Uit het feit dat de secretaris lange tijd ook de financiën van de Kring behartigde, kan worden afgeleid dat de boekhouding zeker aanvankelijk eenvoudig was. Een belangrijk deel had betrekking op de reiskosten voor de vergaderingen, die hoofdelijk werden omgeslagen. Voor het overige kreeg de Kring nog wel eens een gift of de inhoud van een collecte. Pas in 1965 werd een aparte penningmeester benoemd. De omzet van de Kring groeide vervolgens vooral, toen de Kloosterkerk aan het begin van de jaren zeventig de lunches aan de Kring moest gaan doorberekenen. Voor het overige kwamen de kosten van de vergaderingen voor haar rekening. De inhoud van het archief Behalve enkele publicaties is uit de eerste 25 jaar van het bestaan van de Kring niets bewaard gebleven. Al aan het einde van de zestiger jaren zijn pogingen ondernomen stukken uit de beginperiode boven water te krijgen en deze met latere stukken te ordenen en inventariseren, maar dit heeft niet tot resultaten geleid. Bij het verzamelen van stukken leek het er in eerste instantie op, dat veel was weggegooid. Met het oog daarop werd besloten de einddatum vrij laat te stellen, namelijk op 1997, opdat niet opnieuw materiaal verloren zou kunnen gaan. Later bleken toch vele stukken in bewaring gegeven te zijn, zodat zeker vanaf de tweede helft van de jaren vijftig een vrij volledig archief bestaat. Alleen wat betreft de financiële stukken bestaan er grote lacunes. Vooral bij lezingen leverde de datering nog wel eens problemen op. De onderzoeker zal op dit punt ook zelf enig werk moeten verrichten. Hoewel ze pas in 1998 en 1999 verschenen, zijn wel de delen 1, 2 en 3 van de Lectiones Liturgische Kring opgenomen. Ze hebben namelijk grotendeels betrekking op de voorafgaande jaren. Toegankelijkheid Het archief van de Liturgische Kring is onder de gebruikelijke voorwaarden voor kerkelijke archieven toegankelijk. Voor stukken jonger dan 50 jaar is toestemming nodig van de Commissie voor de Archieven van de Nederlandse Hervormde Kerk, of haar wettelijke opvolger. Het bestuur van de Liturgische Kring stelt er prijs op een exemplaar te mogen ontvangen van publicaties waarvoor gebruik is gemaakt van dit archief. Literatuur Wie zich verder wil verdiepen in de geschiedenis van de liturgische beweging in de Nederlandse Hervormde Kerk en in het bijzonder van de Liturgische Kring, kan verder terecht bij de volgende publicaties: * R. Boon, ‘Een weinig bekend hoofdstuk van de vaderlandse kerkgeschiedenis. De liturgie-vernieuwing binnen de Hervormde kerk in fasen geschetst, beginnend bij de “Ethische Richting’”, in: J. Vlasblom en J. van der Windt (red.), Heel de kerk. Enkele visies op de kerk binnen de ‘Ethische Richting’, Zoetermeer 1995, 187 – 198. * K.W. de Jong, ‘De verhouding tussen het pionierswerk van H.W. Creutzberg en de Liturgische Kring’, in: Jaarboek voor Liturgie-onderzoek 15, 27 – 53. * J.F. Lescrauwaet, De liturgische beweging onder de Nederlandse Hervormden in oecumenisch perspectief. Een fenomenologische en kritische studie, Bussum 1957 (m.n. 90 – 101). * E. van der Schoot, Hervormde Eredienst. De liturgische ontwikkeling van de Ned. Herv. Kerk, ‘s-Gravenhage 1950 (m.n. 139 – 165). * A.G. Soeting, ‘De Liturgische Kring in de Nederlandse Hervormde Kerk. Een historisch overzicht’, in: Eredienst 9 (1975), nr. 1, 1 – 9. * P. Staples, The Liturgical Movement in the Netherlands Reformed Church 1911 – 1955. With Special Reference to the Anglican Dimension, Utrecht 1983. 2. INVENTARIS A LITURGISCHE KRING Stukken van algemene aard 1 Notulen, 1945 – 1966, 1 deel. 2-3 Notulen, 1967 – 1997, 2 omslagen. 2 1967 – 1980 3 1981 – 1997 4 Convocaties, 1954 – 1997, 1 omslag. 5 Stukken betreffende bestuursvergaderingen, 1957 – 1997, 1 omslag. 6-7 Ingekomen stukken, 1952 – 1968, 1978 – 1997, 2 omslagen. 6 1952 – 1968 7 1978 – 1997 8 Minuten van uitgegane stukken, 1957 – 1968, 1991 – 1995, 1 omslag. Stukken betreffende bijzondere onderwerpen Financiën 9 Begrotingen en jaarrekeningen, 1980 – 1998 (incompleet), 1 omslag. 10 Presentielijsten annex overzichten reiskostenvergoeding, 1957 – 1960, 1964 – 1968, 1991 – 1997, 1 omslag. 11 Rekeningen, declaraties en financiële overzichten, 1957 – 1968, 1989 – 1997, 1 omslag. Overig 12 Ledenlijsten, 1956 – 1997 (incompleet), 1 omslag. 13 Stukken van J.M. Gerritsen, onder meer betreffende een ‘Proeve van ceremoniale’, + 1958, 1 omslag. 14 Stukken betreffende de Liturgische Vere(e)niging, 1959 – 1961, 1 omslag. 15 Stukken betreffende de theologische commissie, 1963, 1 omslag. 16 Stukken betreffende de liturgiologische commissie, 1964, 1 omslag. 17-19 Lezingen op bijeenkomsten van de Kring, 1957 – 1997, 3 omslagen. 17 1957 – 1960 18 1961 – 1971 19 1976 – 1997 20 Stukken behorende bij de lezingen, 1 omslag. 21 Algemene verslagen van activiteiten, 1957-58, 1973 – 1978, 1989 – 1994, 1 omslag. 22 Stukken betreffende het middaggebed in de bijeenkomsten, 1983 – 1997 (incompleet), 1 omslag. 23 Stukken betreffende de ‘Stichting Steunfonds van de Liturgische Kring’, 1991 – 1994, 1 omslag. 24 Stukken betreffende de participatie in Eredienstvaardig, 1993 – 1997, 1 omslag. B TIJDSCHRIFT ‘EREDIENST’ N.B. De stukken uit de eerste jaren hebben formeel gezien betrekking op de ‘Liturgische Vereniging’ en de uitgave van haar ‘Mededelingen’. 25 Correspondentie van de redactie, 1963 – 1985, 1 omslag. 26 Abonneelijsten, 1968 (?), 1971, 1 omslag. 27 Correspondentie met betrekking tot de abonnementenadministra-tie, 1964 – 1971, 1 omslag. 28 Financiële stukken met betrekking tot de uitgave, 1968 – 1972, 1 omslag. 29 Foto-archief, z.j., 1 omslag. 30 Exemplaren van de jaargangen 1 (1965) en 2 (1968), 1 omslag. C DOCUMENTATIE Uitgaven van/door/in overleg met de Liturgische Kring 31 Serie ‘Liturgische Handboekjes’, 1923 – 1930. 6 delen (deels fotokopie, zie ook bijlage A1). 32 Eeredienst, Rotterdam z.j. [1933]. 33 Orde van den eeredienst voor de Nederlandsche Hervormde Kerk, Haarlem z.j. [1941]. 34 Kanselboek (zonder titel), behorend bij het voorgaande nummer, Orde van den eeredienst. 35 Rapport over het Dienstboek voor de Nederlandse Hervormde Kerk in ontwerp, z.p. 1961 (gestencild). 36 De adem van het jaar, 3 delen, z.p. z.j. [1962 - 1964]. 37 Lectiones Liturgische Kring 1, z.p. [Amsterdam] z.j. [1998]. 38 Lectiones Liturgische Kring 2, z.p. [Amsterdam] 1998. 39 Lectiones Liturgische Kring 3, z.p. [Amsterdam] 1999. 40 Orde van diensten, Rotterdam z.j. Uitgaven van ‘Adoremus’ 41 Serie ‘Wat doen wij in de kerk’, z.j., 10 delen (zie bijlage A2). 42 Serie ‘Met alle heiligen’, z.j., 9 delen (zie bijlage A3). 43 Serie ‘Tijden en gelegenheden’, z.j., 1 deel (zie bijlage A4). 44 Het Jaar onzes Heeren, 1951 – 1967 (incompleet), 37 delen (zie bijlage A5). 45 Gebeden voor de Huisgemeente, Baarn z.j. 46 Orde der bediening van den Heiligen Doop, Baarn z.j. 47 Tien onberijmde psalmen als recitatief gezet door Adr. Engels, Baarn z.j. 48 J.H. Gerretsen, Liturgie, 3e dr. ‘s Gravenhage z.j. [1941]. 49 P.H.Th. Stevens, Handelingen der Kerk. Enige inleidende opmerkingen over wezen en werk der Kerk, 4e dr. ‘s-Gravenhage-Rijswijk 1946. Overig 50 Liturgieën voor Jeugddiensten, Baarn 1933. 51 Rapporten kring ‘Eredienst’ (gestencild), 1939 – 1948 (zie bijlage A6). 52 S.F.H.J. Berkelbach v.d. Sprenkel, Ds. H.W. Creutzberg, 1941. 53 Kanselboek voor de gewone orde van den eredienst op zon- en feestdagen, samengesteld door ‘Eredienst’ z.j. [2e dr.?, 1e dr. 1944]. 54 J.M. Gerritsen, Het apostolische ambt, Amsterdam 1953. 55 Avondgebed, Baarn z.j. 56 Jeugdkapel, Baarn z.j. 57 Liturgie der Duinoordkerk, ‘s-Gravenhage z.j. 58 Morgengebed, Baarn z.j. 59 Krantenknipsels, z.j., 1 omslag. 3. BIJLAGEN Bijlage A Brochures opgenomen in het archief Bijlage A1 Serie: Liturgische Handboekjes (inv.nr. 31) I. Inleiding. Waarom liturgie? Beginsel en practijk, Baarn 1923 II. Hoofd-(predik-)dienst, Baarn 1923 III. Begrafenisdienst, Baarn 1925 (ontbreekt!) IV. Avondmaalsdienst, Baarn 1925 V. Heilige doop en Bevestiging van nieuwe leden, Baarn 1927 (fotokopie) VI. Hernieuwde bezinning. Herdenking der gestorvenen, Baarn 1928 VII. Inzegening van het huwelijk, Baarn 1930 (fotokopie) Bijlage A2 Serie: Wat doen wij in de Kerk (inv.nr. 41) Blaauw, P., Dienst der gebeden, Baarn z.j. Brink, J.K. van den, De gang van den eeredienst, ‘s-Gravenhage z.j. Brink, J.K. van den, Votum, introïtus, zegen, Baarn z.j. Creutzberg, H.W., De preek in den eeredienst, Baarn z.j. Grolle, J.H., De bediening van den heiligen doop, ‘s-Gravenhage z.j. Grolle, J.H., De bediening van het heilig avondmaal, ‘s-Gravenhage z.j. Leeuw, G. van der, Openbare schuld, ‘s-Gravenhage z.j. Leeuw, G. van der, Koor, orgel en organist in den eeredienst, ‘s-Gravenhage-Rijswijk 1947 Oberman, G.W., Dienst der offerande of barmhartigheid, ‘s-Gravenhage z.j. Pol, W.H. van de, De geloofsbelijdenis in onzen eeredienst, Baarn z.j. Bijlage A3 Serie: Met alle heiligen (inv.nr. 42) Beusekom, H.G. van, Kagawa, ‘s-Gravenhage z.j. Boissevain, W.Th., Philippus Johannes Hoedemaker, Baarn z.j. Boetzelaer van Dubbeldam-van der Hoop van Slochteren, E. van, William Booth, Baarn z.j. Callenbach, J.R., Guido Gezelle, Baarn z.j. Crommelin, H., George Fox, ‘s-Gravenhage z.j. Bakel, H.A. van, Maarten Luther, Baarn z.j. Honders, H.J., Guido de Bres, Baarn z.j. Oberman, G.W., Willem van Oranje, Baarn z.j. Noordmans, O., Johannes Hermanus Gunning, Baarn z.j. Bijlage A4 Serie: Tijden en gelegenheden (inv.nr. 43) Leeuw, G. van der, Gedachtenis onzer dooden, Baarn z.j. Bijlage A5 Het Jaar onzes Heeren (inv.nr. 44) 1951 [deel:] Kerstbrief 1955 [delen:] Pinksterbrief. Kerkbrief. 1956 [delen:] Kerstbrief. Paaschbrief. Pinksterbrief. Kerkbrief. 1957 [delen:] Kerstbrief. Paaschbrief. Pinksterbrief. Kerkbrief. 1958 [delen:] Kerstbrief. Paasbrief. Pinksterbrief. Kerkbrief. 1959 [delen:] Kerstbrief. Paasbrief. Kerkbrief. 1960 [delen:] Kerstbrief. Paasbrief. Pinksterbrief. Kerkbrief. 1961 [delen:] Kerstbrief. Paasbrief. Pinksterbrief. Kerkbrief. 1962 [delen:] Kerstbrief. Paasbrief. Pinksterbrief. Kerkbrief. 1963 [delen:] Kerstbrief. Paasbrief. Pinksterbrief. Kerkbrief. 1964 [1 deel voor het gehele jaar] 1965 [1 deel voor het gehele jaar] 1967 [1 deel voor het gehele jaar: Verwachting en verhoring] Bijlage A6 Rapporten ‘Eredienst’, Ned. Hervormde Kring tot bestudering en vernieuwing van de liturgie der kerk (inv.nr. 51) Geloofsbelijdenissen (z.j.) De geloofsbelijdenis in de liturgie (z.j. [juni 1939?]) Gebeden voor den eredienst (nr. IV, z.j.) Litteratuuropgave (nr. V, z.j.) Bijbelgedeelten voor de rubriek ‘Leven met God’ (nr. VI, juli 1939) Het gebed in den eredienst (nr. VII, november 1939) Avondmaalsliturgie (nr. VIII, februari 1940) Avondmaalsliturgie (nr. IX, 2e oplage, juni 1941) Avondgebed (nr. X [?], juni 1940) Doopliturgie (nr. X [?], z.j.) Doop (nr. XV, december 1940) Beschouwing van den Rooster van Teksten en Schriftgedeelten aangeboden door de Commissie ‘Kerk en Prediking’ (nr. XVI, februari 1941) Bevestiging nieuwe lidmaten (nr. XVIII, maart 1941) Ontwerp Doopdienst (nr. XIX, mei 1941) Huwelijksformulier (mei 1948) Formulier voor de bevestiging van ouderlingen en diakenen (z.j.) Begrafenisformules (z.j.) Bijlage B Leden van de Liturgische Kring vanaf de oprichting Voor wat betreft de vooroorlogse periode is deze ledenlijst gebaseerd op overzichten in publicaties van de Kring. Het betreft de ‘Liturgische Handboekjes’ (zie bijlage A1, 1923 – 1930), het Handboek voor den Eeredienst (1934), Toelichting op de orde van diensten (1936, ontbreekt in het archief) en Orde van den eeredienst (1941). Verder is gebruik gemaakt van drie circulaires van G. van der Leeuw aan de leden van de Kring (d.d. 23 januari en 10 april 1933, 16 mei 1938 (met aantekeningen); Archief Van der Leeuw, Universiteitsbibliotheek Groningen), gemarkeerd met een L. Het moment van lid worden en bedanken is echter langs deze weg slechts bij benadering te bepalen. De interpretatie van de gegevens uit de beginjaren zal nog in een nader artikel van mijn hand worden verantwoord (te publiceren in Jaarboek voor Liturgie-onderzoek). Voor de periode tot 1950 is tevens gebruik gemaakt van E. van der Schoot, Hervormde eredienst (zie literatuur inleiding). In voorkomende gevallen is dit gemarkeerd met een S. De overige data zijn gebaseerd op notulen, correspondentie, leden- en presentielijsten, of een combinatie daarvan. Opgemerkt moet echter worden, dat deze zeker in de jaren zeventig en tachtig summier zijn. In enkele gevallen is discussie mogelijk, of iemand lid is geweest, of alleen een enkele keer is wezen kennismaken. In principe is steeds gekozen voor lidmaatschap, tenzij de terminologie van de notulen duidelijk anders aangeeft. Geen rekening is gehouden met het onderscheid tussen gewoon lid en corresponderend lid. Onduidelijk is soms, met ingang van welk jaar iemand is opgehouden lid te zijn. Doorgaans is vermeld het jaar, waarin iemand voor het lidmaatschap bedankt heeft. Is het lidmaatschap (vermoedelijk) door overlijden komen te vervallen, dan is aan het jaar een = toegevoegd. Aalders, C. (1948 – 1949) Aalders, W. (1945S – 1954?) Akkerman, Y. (1983 – heden) Bakhuizen van den Brink, J.N. (1925-27 – 1987=) Barger, G.A. (1959 – 1964) Bergkotte, Ph.W. (1953 – 1964) Blaauw, P. (1921 – 1936-41) Boas, Th. (1975 – 1983=) Boissevain, W.Th. (1928-30 – 1938L-41) Boon, R. (1954 – heden) Boonstra, O.Th. (1968 – heden) Bosch, A.C.D. van den Bosch (1948 – 1959) Braakman, A. (1945S – 1952) Brandenburg, J. (1936-41 – 1947=) Brink, J.K. van den (1933L-34 – 1953) Brink, L. (1959 – 1997=) Creutzberg, H.W. (1921 – 1940=) Cruyningen, A.J. van (1971 – <1988?) Dekker, M. den (1997 – heden) Dijckmeester, H.J. (1925-27 – 1933L-34) Drost, H.J. (1948?) Eggink, J.Ph. (1921 – 1930-33L) Eijk, J.L. van der (1992 – heden) Eikelboom, A. (1981 – heden) Es, G.Th. van (1976 – 1995) Faber, A. (1954 – 1961) Fagel, P. (1936 – 1990=) Fritzsche, J.C. (?S) Gerritsen, J.M. (1948 – 1962=) Geusebroek, J.A. (1965 – 1989) Goedhart, Th. (1990 – heden) Groot, J. (1953 – 1970?) Haandrikman, H. (1988 – heden) Haar Romeny, B. ter (1922 – 1970=) Helder, F.J.C. (1975 – 1979) Herngreen, G.F.W. (1963 – 1985) Hinten, mw. V. (1999 – heden) Hollemans, C.J. (1981 – heden) Hoogervorst, J.A. (1961 – <1976) Hoorn, A.J. (1971 – 1979?) Jong, H. de (1994 – heden) Jong, K.W. de (1997 – heden) Kalsbeek, G. (1976 – heden) Kate, W.P. ten (1959 – heden) Kelder, mw. W.A.M. (1996 – heden) Keuning, mw. A.E. (1983 – heden) Keuning, K.J.F. (1953 – 1957) Koppert, J.C. (1941 – 1989) Kronenburg, J. (1970 – 1975; 1998 – heden) Kwint, J.A. (1941? – 1963=) Langedijk, A.C. (1994 – heden) Lazonder, A.W. (1948?) Leeuw, A. de (1974 – 1992) Leeuw, G. van der (1921 – 1950=) Leeuw, L.J. de (1990 – heden) Ligthelm, W.C. (1966 – 1967) Lingen, A. van der (1978 – 1985?) Loos, J. (1948 – 1953) Mesdag, W. (1989 – heden) Meij Mecima, A.R. de (1994 – heden) Nortier, A.M. (1957 – heden) Nortier, H.C. (1964 – heden) Oberman, F. (1965 – <1976 (1973?)) Oberman, G.W. (1922 – 1947; 1957 – 1967=) Oberman, H.T. (1922 – 1924=) Ooijen, C. van (1970 – heden) Oskamp, P. (1973 – heden) Otten, mw. I. (1992 – heden) Ouwens, K. (1987 – heden) Plas jr., D. van der (1963) Plooy, J. (1945 – heden) Plug, E.A.J. (1938L-41 – <1976) Pol, W.H. van de (1930-33L – 1940?) Poldervaart, A. (1984 – heden) Rot, F.G. aan het (2000 – heden) Rozemond, mw. C. (1976 – 1981?) Schakel, C. (1990 – heden) Schoch, M.L.W. (1968 – 1978) Schoch, S.L. (1981 – heden) Schoon, H.A. (1992 – 1995) Schoot, E. van der (1945 – 1954?) Schuppen, G. van (1950 – heden) Schuurman, A.C. (1936-41 – 1953; 1975 – 1998=) Selms, K.H.L. van (1936-38L – 1957) Snethlage, H.A.C. (1921 – 1930?) Snoep, H. (1965 – 1989=) Soeting, A.G. (1965 – heden) Stevens, P.H.Th. (1936-38L – 1946=) Stoffer, M. (1970 – 1978) Terlaak Poot, L.D. (1934-36 – 1952) Trapman, J. (1971 – 1975) Uytenbogaardt, J.H. (1975 – heden) Verburg, J. (1964 – heden) Verhaere, G.H. (1974 – <1976) Verheul, J. (1979 – heden) Voorst Vader, P.J.F. van (1954 – 1999=) Vos, W. (1946 – heden) Vrijlandt, M.A. (1994 – 2000=) Watteville, J.F.N. de (1957 – 1967) Werf, J. van der (1963) Wiersma, F. (1982 – heden) Wijchers, J.J.A.W. (1953 – 1973?) Woensel Kooy, mw. M. van (1922 – 1934=) Wolters, mw. Th.C. (2000 – heden) Wöhle, A.H. (1996 – 1997) Zee, W.R. van der (1963 – 1984) Zeydner, W.A. (1933L-34 – 1965=) Zijlstra, K. (1984 – 1989=) Zuur, J. (1992 – heden) Bijlage C Bestuursleden van de Liturgische Kring Ook de gegevens over de samenstelling van het bestuur vóór 1945 zijn beperkt. G. van der Leeuw was voorzitter. Twee brieven uit zijn archief (zie bijlage B) maken duidelijk, dat hij in ieder geval in 1933 bij de voorbereidingen op het Handboek voor den Eeredienst ook wel secretariële en financiële taken waarnam. Uit Toelichting op de orde van diensten (…) is bekend, dat J.K. van den Brink in ieder geval in 1936 secretaris was, en dat hij dit volgens Orde van den eeredienst (…) in 1941 (nog) was. Mogelijk is hij direct opgevolgd door J.C. Koppert, die volgens de notulen in ieder geval vanaf 1945 als zodanig fungeerde. Op voorspraak van toenmalig voorzitter J.N. Bakhuizen van den Brink had de Kring van 1957 tot 1964 een student uit Leiden als toegevoegd secretaris. Tot dan toe behartigde de secretaris ook de financiën. Pas in 1965 trad de eerste penningmeester aan. Vanaf dat moment ontstond ook een echt bestuur. Daarvoor was de leiding in feite in handen van de voorzitter. Voorzitter G. van der Leeuw (1921 – 1948) J.N. Bakhuizen van den Brink (1948 – 1963) W.P. ten Kate (1963 – 1970) H. Snoep (1970 – 1973) O.Th. Boonstra (1973 – 1978) J.H. Uytenbogaardt (1978 – 1981) R. Boon (1981 – 1988) W.P. ten Kate (1988 – 1990) A.G. Soeting (1990 – 1995) P. Oskamp (1995 – 1999) J.L. van der Eijk (1999 – 2002) A.E.Keuning (2002-2009) I.Otten (2009-2016) H.Gols (2016-heden)   Secretaris J.K. van den Brink (<1936 – 1941-45) J.C. Koppert (<1945 – 1952, 1954 – 1957) J. Plooy (1952 – 1954) J.A. Hoogervorst (1957 – 1960, toegevoegd) W. Ponte (1961 – 1964, toegevoegd) G.F.W. Herngreen (1964 – 1967) H. Snoep (1967 – 1970) W.R. van der Zee (1970 – 1972) H.C. Nortier (1972 – 1974) G. van Schuppen (1974 – 1978) P. Oskamp (1978 – 1981) A.M. Nortier (1981 – 1983) G.Th. van Es (1983 – 1987) J.A. Geusebroek (1987) A. Poldervaart (1988 – 1990) C. Schakel (1991 – 1997) Vacature (1998) K.W. de Jong (1999 – heden) Penningmeester A.M. Nortier (1965 – 1967) J.J.W.A. Wijchers (1967 – 1968) L. Brink (1968 – 1979) A.M. Nortier (1979 – 1994) J. Verburg (1994 – 1999) M.A. Vrijlandt (2000) Mw. W.A.M. Kelder (2000 – heden) Assessor J.J.W.A. Wijchers (1965 – 1967) W.R. van der Zee (1973 -1978) C. van Ooijen (1978 – ?) W.P. ten Kate (1990 – 1995) M.A. Vrijlandt (1995 – 1999)